Rubriek: Jodendom in Nederland
Uitgever: Uitgeverij Kluwer
Bladzijden: 617
ISBN: 90 6117 291 8
Jaar: 1992
Nr. catalogus: JN-05

WOORD VOORAF

De ontstaansgeschiedenis van dit boek gaat terug tot het jaar 1960. Toen besloot Yad Vashem, The Holocaust Martyrs' and Heroes' Remembrance Authority in Jeruzalem een serie encyclopedieën uit te geven over alle joodse gemeenten in het gedurende de Tweede Wereldoorlog door Duitsland beheerste gebied. Aan elke staat zou één of meer delen worden gewijd, bestaande uit een algemene historische inleiding en een alfabetisch geordende encyclopedie van de joodse gemeenten.

jozeph Michman, toen directeur van Yad Vashem, nodigde Hartog Beem, de deskundige bij uitstek voor de joodse gemeenten in Nederland buiten Amsterdam (de Mediene), uit om de tekst voor Nederland te schrijven. Deze aanvaardde de opdracht onder de voorwaarde dat hij niet Amsterdam voor zijn rekening hoefde te nemen. Deze taak nam Jozeph Michman zelf op zich, maar hij kon zich pas in 1977 vrijmaken voor dit werk. Inmiddels had de heer Beem zijn teksten ingeleverd. Het bleek echter dat het nodig was deze teksten te herschrijven en met vele details uit te breiden. Deze taak nam Dan Michman op zich. Over het algemeen betreffen de aanvullingen de volgende gebieden: het tijdperk van de emancipatie (1795-1815) — ten behoeve van dit werk speciaal bestudeerd —, het interbellum en de oorlogsjaren, en de demografische gegevens. Al gauw bleek dat het hele materiaal herzien en door zelfstandig onderzoek uitgebreid moest worden, vooral voor de grote gemeenten: alle monografieën over de belangrijkste joodse gemeenten waren verouderd of zeer onvolledig. Wat de demografische gegevens betreft: de historische demografie van de joden in de zeventiende en achttiende eeuw staat nog in de kinderschoenen en ook voor latere tijden ontbraken vaak exacte gegevens. Gelukkig kon voor de Hebreeuwse editie gebruik gemaakt worden van antwoorden op vragenlijsten die aan de plaatselijke archieven waren gestuurd en waarop meer dan negentig antwoorden binnenkwamen. Voor de vaak met grote piëteit bewerkte gegevens die wij van vele archivarissen mochten ontvangen, betuigen wij hierbij onze grote erkentelijkheid.

Bij de planning van het artikel over Amsterdam bleek weldra dat deze stad gedurende drieëneenhalve eeuw zulk een centrale positie in de geschiedenis van de joden in Nederland heeft ingenomen, dat het niet zinvol was de lotgevallen van de Amsterdamse joden los te maken van de algemene geschiedenis van de joodse gemeenschap in Nederland. Voor Amsterdam is daarom in het lexicongedeelte volstaan met een tabel. De bibliografie betreffende Amsterdam is onderdeel van de algemene bibliografie aan het einde van het boek.

Het schrijven van een algemeen overzicht bleek een moeilijke opgave te zijn. H J. Koenens samenvattende Geschiedenis der joden in Nederland verscheen in 1843 Van het gelijknamige boek dat Koenen moest vervangen (van H. Brugmans en A. Frank) verscheen in 1940 alleen het eerste deel, dat tot de Franse tijd reikt. Ondanks al zijn verdiensten heeft dit werk het ernstige bezwaar dat het een verzamelbundel is, geschreven door vele auteurs en slecht geredigeerd. Hier stonden dus de auteurs voor de taak als eersten een totaalbeeld van de geschiedenis van het Nederlandse jodendom te schetsen. Zij stuitten daarbij op ernstige lacunes in de historiografie, zodat voor verschillende perioden en onderwerpen zelfstandig onderzoek moest worden gedaan om de witte plekken op te vullen.

In de serie van Yad Vashem ligt de nadruk op het interbellum en vooral op de Sjoa, aan welke beide onderwerpen meer dan de helft van het inleidende hoofdstuk in de Hebreeuwse editie gewijd was. Dit gedeelte kon in de Nederlandse uitgave veel korter zijn en werd geheel herschreven. Dat was in zoverre geen probleem omdat over de lotgevallen van de Nederlandse joden in die vreselijke periode veel literatuur bestaat. Toch heeft deze periode ook in dit boek bijzondere aandacht gekregen, omdat er toen tendenties in de structuur van het Nederlandse jodendom tot uiting kwamen die vroeger latent of in mindere mate aanwezig waren. Daarom achtten wij een beschrijving en analyse van de gebeurtenissen vanuit een joodse optiek noodzakelijk. Wegens plaatsgebrek moest afgezien worden van een beschrijving van de kampen in Nederland en de lotgevallen van de Nederlandsejoden in de doorgangs-, concentratie- en vernietigingskampen.

Bij de transcriptie van de Hebreeuwse termen is gebruik gemaakt van de gangbare `Sefardische uitspraak', behalve wanneer uit historische overwegingen de oorspronkelijke transcriptie (zoals namen van Portugees joodse instellingen) de voorkeur verdiende. De totstandkoming van dit werk is in de eerste plaats te danken aan het instituut Yad Vashem, dat ons een aantal jaren in staat stelde de noodzakelijke onderzoekingen te doen en de uitgave financierde. Voor de aanvullingen en verbeteringen is dankbaar gebruik gemaakt van het materiaal, aanwezig in het Institute for Research on Dutch Jewry in Jeruzalem. We zijn drs Chaya Brasz in dit verband dankbaar voor haar hulp.

De historiografie van de Nederlandsejoden leed en lijdt vaak onder het euvel der eenzijdigheid als gevolg van gebrek aan kennis, hetzij van de Nederlandse, hetzij van de joodse achtergrond. Bij nadere bestudering blijkt de geschiedenis van de Nederlandse joden veelzijdiger en gecompliceerder te zijn dan meestal wordt aangenomen. Wij hebben dit specifieke karakter tot uitdrukking trachten te brengen.

April 1992    Jozeph Michman    Dan Michman

Trefwoorden: jodendom   geschiedenis